Ön Yargı Nedir? 3 Taneden Örnek
İlk izlenim çok önemlidir derler. Bir insanı, bir durumu ya da bir olayı ilk gördüğümüzde, beynimiz hemen bir karar verir ve bunun sonucunda davranışlarımız şekillenir. Fakat bazen bu kararlar, doğru olmayan, eksik ya da yanıltıcı olabilir. İşte bu noktada “ön yargı” devreye girer. Peki, ön yargı tam olarak nedir ve günümüzde nasıl şekillenir? Bu yazıda, ön yargıyı anlamaya çalışacak, farklı örneklerle konuya derinlemesine dalacağız.
Ön Yargı Nedir?
Ön yargı, bir kişi, grup veya olay hakkında, somut deneyim ve bilgiye dayanmadan, genellikle duygu ve düşüncelerin etkisiyle oluşturulan, yanlış ve genellikle olumsuz bir yargıdır. Kısaca, herhangi bir şey hakkında daha önce edinilen bilgi ya da deneyime dayanmayan, ancak belirli bir gruba, insan tipine ya da durumlara dair kendiliğinden gelişen, genellikle olumsuz niteliklere sahip düşüncelerdir.
İnsanların ön yargıları; toplumsal, kültürel, psikolojik ve bireysel faktörlerden beslenir. Örneğin, medyada sıkça karşılaştığımız olumsuz temalar, bir gruba yönelik genel algıyı güçlendirebilir. Hangi yaşta olursak olalım, sürekli maruz kaldığımız çevresel faktörler, bilinçaltımıza kazınan kalıpları pekiştirebilir.
Ön Yargının Tarihsel Temelleri
Ön yargının kökenleri, tarihsel olarak farklı toplumların birbirleriyle etkileşime girmeye başladığı zamanlara kadar gider. Farklı kültürlerin ve halkların birbirlerinden haberdar olmalarıyla birlikte, bilinçli ya da bilinçsiz olarak farklılıkları belirleyip bunları birer önyargıya dönüştürmüşlerdir. Orta Çağ’da, din, dil ve ırk gibi faktörler üzerinden sınıflandırmalar yapılırdı. Bu tür gruplandırmalar, insanları dışlamaya, düşmanlaştırmaya ve ayrıştırmaya yönelik bir araç olmuştur.
Günümüzde ise, küreselleşmenin etkisiyle, ön yargıların biçimleri ve kaynakları değişmiş olsa da temelde bir insanın, bir toplumun ya da bir durumun “öteki” olarak görülmesi temelinde şekillenmeye devam etmektedir. Bu durum, sürekli medyada tekrarlanan mesajlar, halk arasında oluşturulan kalıplar ve toplumsal beklentilerle pekişir.
3 Taneden Örnek
1. Irkçılık: “Beyazlar daha zeki, siyahlar daha tembel”
Irkçılık, dünya çapında çok derin bir ön yargıdır ve insanlar arasında ayrımcılık yaratır. Irkçı bir birey, başka bir ırkı, kültürü ya da etnik grubu, doğuştan gelen bazı özelliklere dayalı olarak genelleştiren düşüncelerle değerlendirir. Örneğin, bazı insanlar, siyahların beyazlardan daha düşük zekâya sahip olduğunu düşündüklerinde, bu düşünceler ne yazık ki bilimsel temele dayanmamaktadır ve büyük bir önyargıdır.
Birçok araştırma, insanların öğrenme potansiyellerinin, ırklarına veya etnik kökenlerine göre belirlenmediğini göstermektedir. 2019’da yapılan bir çalışmada, psikologlar ırkçı düşüncelerin, insanların sosyal çevreleri tarafından pekiştirildiğini ve bu düşüncelerin gerçeklikten uzak olduğunu ortaya koymuşlardır (Kaynak: Psychology Today).
2. Cinsiyetçilik: “Kadınlar erkeklerden daha duygusal ve sabırsızdır”
Cinsiyetçilik de yaygın bir ön yargıdır ve hem erkeklere hem de kadınlara zarar verir. Kadınlar, toplumsal algıda genellikle duygusal, hassas ve sabırsız olarak tanımlanırken, erkekler ise güçlü, mantıklı ve kararlı olarak betimlenir. Oysa bu cinsiyet kalıplarının her ikisi de gerçeği yansıtmaz. Bir kadının ya da bir erkeğin duygusal özellikleri kişisel deneyimlere, eğitim ve çevresel faktörlere bağlıdır, cinsiyetlerine değil.
Bu tür cinsiyetçi bakış açıları, kadınların iş gücüne katılımını engellerken, erkeklerin de duygusal zorluklar yaşamasını göz ardı eder. Birçok bilimsel çalışma, cinsiyetin kişisel özellikler üzerinde belirleyici bir rol oynamadığını, bunun yerine bireysel farklılıkların ve toplumsal beklentilerin daha büyük etkiler yarattığını vurgulamaktadır (Kaynak: Harvard Business Review).
3. Yaş Ayrımcılığı: “Gençler işte çalışmak yerine sosyal medyada vakit geçiriyor”
Birçok toplumda, gençler ve yaşlılar arasındaki uçurum derinleşmiştir. Gençlere yönelik bir diğer yaygın ön yargı ise onların tembel ve sorumsuz olduğudur. Oysa, genç nesil, teknolojiyi çok iyi kullanabilen, yeni fikirler geliştirebilen ve değişime hızlı adapte olabilen bireylerden oluşur. Sosyal medyada vakit geçirmek, bir neslin kendini ifade etme biçimi ya da sosyal bağ kurma aracıdır, bu da onları başka bir şekilde değerlendirmeyi gerektirir.
Yaşlılar ise sıklıkla tecrübelerinin ve bilgelerinin değerli olduğu düşünülse de, aynı zamanda yeniliklere kapalı ve geri kalmış olarak görülürler. Bu da toplumsal olarak yaş ayrımcılığının bir başka şeklidir. Bu tür ön yargılar, hem gençleri hem de yaşlıları toplumsal düzeyde daha dar bir perspektife sıkıştırır. (Kaynak: The Atlantic)
Ön Yargının Günümüzdeki Yeri
Teknolojinin hızla ilerlemesiyle birlikte, ön yargıların dijital ortama taşındığı bir dönemdeyiz. Sosyal medya platformlarında insanlar, kendileriyle benzer görüşleri paylaşan kişilerle etkileşime girerken, karşıt görüşlere karşı daha az toleranslı hale gelebilirler. Algoritmaların da bu süreçte büyük rolü vardır. Çoğu zaman, yalnızca bizi onaylayan içerikler karşımıza çıkar ve bu da doğruları bulmamızı engeller.
Birçok toplumda hala ırkçılık, cinsiyetçilik ve yaş ayrımcılığı gibi önyargılar ciddi bir sorun teşkil ederken, bunların sosyal hayatta nasıl etki yarattığına dair çok sayıda araştırma yapılmaktadır. Önyargıların kırılması, toplumsal düzeyde daha fazla empati, eğitim ve karşılıklı anlayış gerektiren bir süreçtir.
Sonuç
Önyargılar, yalnızca bireysel düşüncelerle değil, aynı zamanda toplumsal normlarla da şekillenir. Birçok insan, bilinçaltında bu ön yargıları taşır ve farkında olmadan başkalarını kategorize eder. İnsanları, onların ırkına, cinsiyetine ya da yaşlarına göre değerlendirmek, hem birey olarak hem de toplum olarak büyük bir kayıp yaratır. Peki, bizler bu önyargılara karşı nasıl durabiliriz? Kendi düşüncelerimizi sorgulamak, daha açık fikirli olmak ve empati kurmak, daha adil bir dünya için atılacak ilk adımlardır.
Öyleyse, ön yargılar hakkında daha fazla düşünmeye başladığınızda, kendinize şu soruyu sorarak bu konuda ilerleyebilirsiniz: Benim de gizli önyargılarım var mı? Bunları nasıl fark edebilirim ve değiştirebilirim?